Dưới đây là mục từ Pāli “saṅkhāra” (Việt: hành) theo từ điển Pāli cổ điển (PED/CPD) và cách dùng trong Kinh tạng:

• Chính tả: saṅkhāra (Skt: saṃskāra)
• Loại từ: danh từ giống đực (m.)
• Từ nguyên: saṃ + kar (karoti = làm, tạo tác) → “kết hợp, cấu thành, chế tác”
• Nghĩa cốt lõi: “các cấu hợp/ tạo tác/ pháp hữu vi”; “những gì được tạo dựng” và/hoặc “sự tạo dựng (tác hành)”

Các nghĩa chính trong kinh điển

1. Tất cả các pháp hữu vi (nghĩa “thụ động”: những gì do duyên hợp)

   • Dẫn liệu: “sabbe saṅkhārā aniccā” (mọi hành là vô thường), “sabbe saṅkhārā dukkhā” (mọi hành là khổ) — Kinh Pháp Cú 277–278.

2. Hành uẩn (saṅkhārakkhandha) — uẩn thứ tư

   • Chỉ các tâm hành mang tính tác ý, đặc biệt là ý chí (cetanā) cùng các tâm sở đi kèm; là động lực tạo nghiệp.

3. Trong Thập nhị nhân duyên (paṭiccasamuppāda)

   • “avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ” (vô minh duyên hành; hành duyên thức) — SN 12.
   • Phân loại: • Ba hành: kāyasaṅkhāra (thân hành), vacīsaṅkhāra (khẩu hành), cittasaṅkhāra (ý hành).
     • MN 44 giải rõ: thân hành = hơi thở vô ra (assāsapassāsā); khẩu hành = tầm và tứ (vitakko vicāro); ý hành = tưởng và thọ (saññā, vedanā). • Hoặc ba “tác hành có công lực” (abhisaṅkhāra): thiện (puññābhisaṅkhāra), bất thiện (apuññābhisaṅkhāra), bất động (āneñjābhisaṅkhāra) — SN 12.

4. Nghĩa rộng trong luận giải

   • “Hoạt động cấu tạo/chuẩn bị” (sự tác thành) đối lập với “asaṅkhata” (vô vi).

Cụm từ liên quan quan trọng

• saṅkhārakkhandha: hành uẩn
• saṅkhata dhamma: pháp hữu vi (đối: asaṅkhata = vô vi, chỉ Niết-bàn)
• kāyasaṅkhāra, vacīsaṅkhāra, cittasaṅkhāra: thân/khẩu/ý hành
• saṅkhāradukkha: khổ do tính hữu vi, một trong ba hình thái khổ (dukkhatā)

Một vài trích dẫn Pāli tiêu biểu

• Dhp 277–279: “Sabbe saṅkhārā aniccā … Sabbe saṅkhārā dukkhā … Sabbe dhammā anattā.”
• SN 12 (Nidāna-saṃyutta): “Avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ.”
• MN 44 (Cūḷavedalla): “Kāyasaṅkhāro kiṃ? Assāsapassāsā. Vacīsaṅkhāro kiṃ? Vitakko vicāro. Cittasaṅkhāro kiṃ? Saññā ca vedanā ca.”

Gợi ý dịch Việt theo ngữ cảnh

• Tổng quát/hữu vi: các hành, các cấu hợp, các tạo tác
• Uẩn: hành uẩn, các tâm hành
• Nhân duyên: tạo tác (nghiệp) thân–khẩu–ý; tác hành
• Trong thiền hơi thở: thân hành = hơi thở vào ra

Nguồn tra cứu trực tuyến uy tín

• SuttaCentral (từ điển và dẫn liệu): https://suttacentral.net/define/saṅkhāra
• Critical Pali Dictionary (CPD): https://cpd.uni-koeln.de/
• PTS Pali–English Dictionary (bản số hóa): qua SuttaCentral hoặc Digital Pāli Reader Online

Bạn muốn mình trích nguyên văn mục từ đầy đủ kiểu “từ điển” (PED/CPD) hay giải thêm về “hành” trong từng ngữ cảnh (ngũ uẩn, nhân duyên, thiền)?